Ambasador I. R. Iranu
Ogłoszenia
Przydatne linki
Ocena i monitorowanie
Kultura i dziedzictwo Iranu

 

Dziedzictwo kulturowe Iranu

Ludność

Iran jest różnorodnym krajem zamieszkałym przez ludzi różnych wyznań i pochodzenia etnicznego, scementowanych kulturą perską. Większość populacji mówi językiem perskim, który jest też oficjalnym językiem kraju, jak również innymi językami i dialektami używanymi w niektórych regionach Iranu, takimi jak dialekt azerski, kurdyjski oraz język arabski.

Religia w Iranie jest zdominowana przez wyznawców islamu szyickiego uznającego dwunastu imamów, który stanowi oficjalne wyznanie państwowe praktykowane przez około 90% do 95% Irańczyków. Od 4% do 8% Irańczyków należy do sunnickiego odłamu islamu i są to głównie Kurdowie oraz sunniccy Beludżowie zamieszkujący na terenie Iranu. Zoroastryjczycy, żydzi i chrześcijanie stanowią niemuzułmańskie mniejszości wyznaniowe żyjące w Iranie.

 

Kultura

Kultura Iranu jest mieszaniną elementów starożytnych przedmuzułmańskich i muzułmańskich. Kultura irańska była przez długi okres dominującą kulturą Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, z perskim postrzeganym w kategoriach języka intelektualistów przez znaczną część drugiego tysiąclecia. Perski był także językiem religii oraz językiem szerokich warstw ludności w okresach wcześniejszych.

Epoka Sasanidów była ważnym i znaczącym okresem w dziejach Iranu, jako że w owym czasie kultura irańska oddziaływała w istotny sposób na Chiny, Indie i cywilizację Rzymu, sięgając swym wpływem do Europy Zachodniej i Afryki. Oddziaływanie to odegrało znaczną rolę w kształtowaniu się zarówno azjatyckiej jak i europejskiej sztuki średniowiecza. Miało też dalszy ciąg w świecie islamu. Wiele z tego, co później stało się znane jako nauka muzułmańska, a zatem filologia, literatura, jurysprudencja, filozofia, medycyna, architektura oraz nauki ścisłe opierało się na praktykach przejętych od sasanidzkich Persów i przeniesionych na szerszy grunt świata islamu.

Irański nowy rok (Nouruz) przypadający na 21 marca jest starożytną tradycją obchodzoną na znak początku wiosny w Iranie. Jest też świętowany w Afganistanie, Republice Azerbejdżanu, Uzbekistanie, Turkmenistanie, Tadżykistanie, Kazachstanie, a dawniej także w Gruzji i Armenii. Jest też obchodzony przez irackich i anatolijskich Kurdów. Nouruz został w roku 2009 wpisany na listę Arcydzieł ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości jako perski nowy rok przez Organizację Edukacji, Nauki i Kultury Narodów Zjednoczonych (UNESCO).

 

Nomadzi w Iranie

Plemiona aryjskie migrowały na płaskowyż irański w II tysiącleciu p.n.e. Obecnie w Iranie żyje 1,5 mln koczowników. Wiele z nich, jak choćby Kurdowie, Bachtiarowie (Baktryjczycy), Lurowie, Gilakowie, Beludżowie, są potomkami pierwotnych najeźdźców, którzy przybyli z Azji Środkowej, aby osiedlić się na Wyżynie Irańskiej. Większość plemion wywodzących się z Azji Środkowej to czyści Ariowie, podczas gdy pozostali, tacy jak Arabowie z Chuzestanu i Chorasanu, Kaszkajowie, Turkmeni (potomkowie Mongołów), Szachsewanowie i Afszarowie z Azerbajdżanu mieli przodków, którzy przemierzali Iran.

Do roku 1920 nomadzi stanowili ponad jedną czwartą ludności Iranu. Ich liczba gwałtownie spadła w rezultacie przymusowego osiedlenia w latach dwudziestych i trzydziestych. Ciągła presja oraz atrakcyjność miast i życia osiadłego doprowadziła do dalszego znacznego spadku począwszy od lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku. Największymi grupami plemiennymi są Kurdowie w północnym regionie Zagrosu, Lurowie i Bachtiarowie żyjący w południowym Zagrosie, Kaszkajowie w Farsie, Turkmeni na północnym wschodzie oraz Beludżowie na południowym wschodzie. Obecnie istnieje ponad sto różnych plemion koczowniczych, każde z własnym dialektem, stylem ubierania i mieszkania oraz swym własnym wodzem lub przywódcą.

Bachtiarowie, liczący w 1997 roku ponad milion osób, zamieszkują obszar około 67.000 km (25.000 mil) rozciągający się w centralnej części Gór Zagros. Posługują się dialektem perskiego zwanym luri, są szyitami, zaś około jedna trzecia prowadzi koczowniczy tryb życia. Ich przemieszczanie się z miejsca na miejsce stanowi jedno z najbardziej spektakularnych widowisk zaświadczonych gdziekolwiek wśród koczowniczych pasterzy.

Kaszkajowie należą do tureckojęzycznych plemion koczowniczo-pasterskich z południa Iranu. Migrują pomiędzy zimowymi pastwiskami w pobliżu Zatoki Perskiej a letnimi na płaskowyżu irańskim. Wykazują większą spójność niż większość koczowników irańskich. W 1997 roku liczyli około 790.000. Wielu Kaszkajów w prowincji Fars nadal prowadzi koczowniczy tryb życia i zachowało świadomość tureckiego pochodzenia.

Beludżowie, których etnonim oznacza wędrowcy, prowadzą dziś półkoczowniczy tryb życia i zamieszkują położony najbardziej na południowy-wschód zakątek Iranu - Mokran oraz zachodnie krańce Pakistanu, region o charakterze pustynnym. Beludżowie posiadają tożsamość opartą o język baluczi z irańskiej rodziny językowej oraz przynależność do islamu sunnickiego. Są znani z hodowli rasowych wielbłądów i kobiernictwa.

Lurowie są uznawani za plemię koczownicze najmniej dotknięte wpływami współczesności, zachowujące swą męskość, krzepkość i dumną postawę. W większości zajmują się uprawą roli i pasterstwem na obszarze Lurystanu.

Gilakowie stanowią jedno z najbardziej pierwotnych plemion Iranu, posługujących się czystym dialektem perskiego.

Afszarowie są pasterzami o koczowniczym trybie życia mającymi siedziby w Azerbejdżanie i w rejonie Hamadanu w porze leniej, zimą zaś nad brzegami Morza Kaspijskiego. Szachsewanowie żyją w północno-wschodnim Azerbejdżanie. Chamse (co po arabsku znaczy piątka) zaś jest federacją pięciu pasterskich plemion koczowniczych prowincji Fars w południowym Iranie. Na pięć plemion liczących ponad 75.000 osób, składają się posługujący się językiem perskim Arabowie i Basseri oraz tureckojęzyczni Ainalu, Baharlu i Nafar. Nomadowie Chamse koczują wraz ze swymi owcami i pozostałym żywym inwentarzem w cyklu półrocznym poprzez Góry Zagros pomiędzy nisko położonymi dolinami i równinami blisko wybrzeży Zatoki Perskiej a wyżej zlokalizowanymi letnimi pastwiskami na Wyżynie Irańskiej.

 

Dzieje

Pierwsi mieszkańcy Iranu należeli do ludów zachodnioazjatyckich. Wraz z pojawieniem się Ariów nastąpiło mieszanie się przybyszy z mieszkającymi tu od dawna azjatyckimi autochtonami. Ariowie byli odgałęzieniem ludów określanych obecnie jako indoeuropejskie, uznanych za przodków ludności zamieszkującej dzisiejsze Indie, Iran i większość Europy Zachodniej.

Ostatnie odkrycia wskazują, że stulecia przed pojawieniem się najdawniejszych cywilizacji Mezopotamii, Iran był obszarem osadnictwa ludzkiego. Jednak pisane dzieje Iranu siegają wstecz 3200 r. p.n.e. i zaczynają się wraz z wczesnymi Achemenidami, dynastią, za rządów której rozkwitło pierwsze irańskie imperium światowe. Założycielem imperium był Cyrus Wielki, ten sam, który ogłosił pierwszą deklarację praw człowieka. W tamtym okresie Iran rozciągał się od krańców Azji Mniejszej leżących nad brzegami Morza Egejskiego po Afganistan oraz Egipt na południu. Imperium Achemenidów zostało pokonane przez Aleksandra Wielkiego w 330 r. p.n.e. i znalazło kontynuację w postaci państwa rządzonego przez grecką dynastię Seleucydów.

Po Seleucydach nastąpiło około dwanaście kolejnych dynastii, takich jak Partowie, Sasanidzi, Samanidzi, Ghaznawidzi, Safawidzi, dynastia Zand, Afszarowie, Kadżarowie i dynastia Pahlawich. W 641 r. n.e. Iran podbili Arabowie i rozpoczęli nową burzliwą epokę. Persowie, wówczas wyznawcy religii Zoroastra, stopniowo przechodzili na islam, jednak dopiero w epoce Safawidów oficjalnym wyznaniem Iranu stał się islam szyicki.

Począwszy od dynastii Kadżarów, w konsekwencji nieudolności rządzących Iran mocno chyli się ku upadkowi i kurczy się terytorialnie. Postępujący rozkład monarchii Kadżarów doprowadził do rewolucji konstytucyjnej w latach 1905-1906. Rewolucja konstytucyjna stała się cezurą wyznaczającą kres średniowiecza w Iranie, jednak spisana wówczas ustawa zasadnicza pozostała martwą literą. Podczas I i II wojny światowej okupacja Iranu przez wojska rosyjskie, brytyjskie i osmańskie była ciosem, z którego rząd nigdy skutecznie się nie podniósł.

W 1979 r. naród pod przewodnictwem ś.p. Imama Chomejniego dokonał zrywu rewolucyjnego i została ustanowiona obecna Islamska Republika Iranu. W ciągu swych długich dziejów, na przekór licznym niszczącym najazdom i okupacjom ze strony Arabów, Turków, Mongołów, Brytyjczyków, Rosjan i innych, Iran zachował swą tożsamość narodową, tworząc osobny byt polityczny i kulturalny.

 

Rzemiosło

Najnowsze wykopaliska archeologiczne rzuciły nowe światło na najwcześniejsze świadectwa materialne działalności artystycznej na Wyżynie Irańskiej. Te nowo odsłonięte stanowiska prehistoryczne sięgają 5000 r. p.n.e. i wydobyto z nich elegancko dekorowaną ceramikę, niekiedy z bardzo cieńkimi ściankami, znajdowaną zwłaszcza w warstwach datowanych na trzecie tysiąclecie p.n.e.

Perska sztuka i architektura odzwierciedla pięć tysiącleci tradycji kulturowej tworzonej przez różnorodne kultury rozwijające się na rozległych obszarach płaskowyżu irańskiego, na którym obecnie znajdują się Iran i Afganistan. Historię sztuki perskiej można podzielić na dwie osobne epoki, wyznaczane przez cezurę przypadającą na połowę VII w. n.e., kiedy inwazja armii arabskich przyniosła w rezultacie konwersję ludności perskiej na islam.

 

Architektura

Budownictwo pierwotnie rozwinęło się z dynamiki napięcia pomiędzy potrzebami (schronienie, bezpieczeństwo, kult itp.) a środkami (dostępny materiał budowlany i przydatne umiejętności). Wraz z rozwojem kultur ludzkich i formalizacją wiedzy poprzez jej ustny przekaz i praktykę, budowanie staje się rzemiosłem, zaś termin architektura odnosi się do najwyżej sformalizownych i otoczonych estymą wersji owego rzemiosła. Architektura stanowi integralną część historii, gospodarki, kwestii społecznych, kultury i tradycji każdej społeczności.

Definicja tradycyjnej architektury w Iranie. Początki architektury w Iranie sięgają wstecz do piątego tysiąclecia p.n.e. i od tamtych czasów po dziś dzień jest reprezentowana przez charakterystyczne przykłady rozlokowane na rozległym obszarze od Syrii po północne Indie i rubieże Chin oraz od Kaukazu po Zanzibar. Perskie obiekty obejmują zarówno wiejskie chaty, herbaciarnie, pawilony ogrodowe, jak i jedne z najbardziej monumentalnych budowli, kiedykolwiek widzianych na świecie. Najważniejsze właściwosci tradycyjnej architektury Iranu obejmują: harmonię z naturą i otoczeniem, wykorzystanie naturalnych zasobów oferowanych przez miejsce lokalizacji oraz harmonijna więź z tradycjami danej prowincji. Irańska architektura ukazuje drobiazgi życia, wierzenia, moralność, kod etyczny itp. Istota tradycyjnej architektury irańskiej zasadza się na matematyce i teozofii. W związku z tym, w starych irańskich księgach architekt określany jest mianem alhaseb(rachmistrz) i almohandes (mierniczy). Motywem irańskiej architektury jest symbolika kosmiczna, poprzez którą człowiek komunikuje się i uczestniczy w mocach niebios. Motyw ten, praktycznie wspólny dla całej Azji i funkcjonujący nawet we współczesnych czasach, nie tylko naznaczył architekturę Persji jednością i kontynuacją, lecz stał się też głównym źródłem jej emocjonalnego charakteru. Tradycyjna architektura obszarów irańskich dzieli się pod względem stylów na sześć różnych kategorii.

 

Muzyka

Na temat muzyki Elamitów wiadomo niewiele. Jednak wiemy o władcy Suzy, który utrzymywał muzyka przy bramie swej świątyni około roku 2600 p.n.e. Jest też relief z wyobrażeniem muzyków grających na harfie i tamburynie. Możliwe, że nie było większych różnic między muzyką asyro-babilońską a tą z Iranu tego okresu, zaś perskie nazwy bębnów (tabire) i trąb (karnay) mogą pochodzić od akadyjskich terminów tabbalu i qarnu. Po podbojach Aleksandra Wielkiego, gdy kultura hellenistyczna znalazła swój wyraz w Persji, można przypuścić, że Grecy zapożyczyli termin salpinx (trąbka) u Irańczyków. W okresie Partów (początek II w. p.n.e.), gdy aramejski stał się językiem oficjalnym, perski termin szajpur (trąbka), będący pochodzenia semickiego, mógł być adaptacja słowa aramejskiego.

Dynastia Sasanidów korzystała z uroków muzyki, co ukazują skalne reliefy z Taq-i Bustan przedstawiające dwa rodzaje harfy, trąbki i bębny. Poza tym, lutnia (ud), gitara (rubab) i bandura (tanbura) zostały przedstawione na innych dziełach sztuki. Można wymienić imiona sławnych muzyków tamtej epoki, takich jak Barbad, Szirin i Azada. Wiemy też, że określonych ładów muzycznych używano w pewnych porach dnia, tygodnia czy miesiąca, każdego dla konkretnego celu, co stanowiło część procedur państwowych. Po podboju arabskim w Iranie zaczęła być znana muzyka arabska. W tym samym czasie muzyka perska oddziaływała na arabską. W X w. perscy muzycy stali się popularni na arabskim dworze, zaś perska lutnia stała się ulubionym instrumentem. W IX w. została wprowadzona skala chorasańska. Muzycy grali na perskiej bandurze, która dorównała popularnością lutni. Nay (flet),czang (harfa), rabab (skrzypce) oraz nay-i siyah (flet trzcinowy) zaliczają się do rozpowszechnionych instrumentów w tamtych czasach. Arabskiej teorii muzyki nadawali ton teoretycy perscy, tacy jak al-Razi i al-Sarachsi. Ibn Sina wspomina dwanaście zasadniczych ładów muzycznych: rahawihusain,rastbusalikzangulauszszakhidżazirakisfahannawabuzurg i muchalif (zirafgand). Wiemy niewiele o tym, jak się kształtowały. Cztery spośród wspomnianych tu ładów ma nazwy arabskie wskazujące na ich arabskie pochodzenie. Isfahan jest nazwa wywodzącą się z jednego ze starożytnych ładów perskich. Jest też sześć ładów wtórnych (avazat).

Za rządów władców z dynastii Ghurydów i Chorezmszachów (XII-XIII w.) muzyka przeżywała rozwój. Dwóch znaczących teoretyków tych czasów to Fachr al-Din al-Razi i Nasir al-Din al-Tusi. Innym perskim teoretykiem był Kutb al-Din al-Szirazi znany jako autor dzieła Perła Korony(Durrat al-tadż). W ważnym dziele z 1350 r. zatytułowanym Skarbiec darów (Kanz al-tuhaf) zostały w szczegółach opisane takie instrumenty jak ud (lutnia),rubab (gitara), mughni (arcylutnia), czang (harfa), nuzhakanun (psalterion), ghiszak (skrzypce ze smyczkiem łukowym), pisza (piszczałka) i nay-i siyah(flet trzcinowy). W innych miejscach są wzmianki o dutar (mandolina dwustrunowa) i sitar (mandolina trójstrunowa) w kontekście poezji Hafeza.

W okresie Timurydów żył Abdal-Kadir ibn Ghaibi, autor Zbioru melodii (Dżami al-alhan), dzieła przechowywanego w Bodleian Library w Oksfordzie. Do XIV i XV w. zainicjowano odpowiednio dwadzieścia cztery łady poboczne (szuba) oraz czterdzieści ładów pochodnych (gusza). Do XVII w. były dwadzieścia cztery łady rytmiczne (usul). Pod rządami dynastii Safawidów wynaleziono dwa instrumenty o nazwach czartar (mandolina czterostrunowa) oraz szesztar (mandolina sześciostrunowa). Ud (lutnia) i kamancza (skrzypce ze smyczkiem łukowym), a także nay (flet) i daira (tamburyn) były najbardziej ulubionymi instrumentami, co można zobserwować na jednym z malowideł przedstawiających dwór Szacha Safiego. Surnay (surma),nakkarat (kotły), karna (długa trąbka), duhul (bęben ustawiany w pionie) i kus (rodzaj kotła) służyły muzyce wojskowej. Perska teoria muzyczna, zwłaszcza w terminologii, odziaływała na muzykę indyjską, arabską, turecką i turkmeńską. Nawet Chiny poprzez Turkmenów znalazły się pod wpływem perskiego instrumentarium.

W XIX w. ud (lutnia), rubab (gitara), kanun (psalterion) wyszły z użycia, nadal jednak używany był santur (cymbały). W drugiej połowie XIX w. wprowadzono trzy rodzaje skrzypiec o nazwach rumuzmadilan i tarab-angiz. Około połowy stulecia zaznaczył się w Persji wpływ Europy, głównie w orkiestrach wojskowych. W początkach XX w. Ali Naki Chan Waziri, pedagog, kompozytor i instrumentalista odegrał ważną rolę w odrodzeniu i promowaniu rodzimej muzyki Persji. Waziri zanotował w zapisie nutowym najpopularniejsze łady muzyczne (avaz): mahurhumayunbayat-i Isfahan,czahargahszursegahnavabayat-i Kurd. Uwertura, zwana pisz-dar-amad, przygotowuje słuchaczy do odbioru następujących po niej ładów melodycznych (dastgah).

Obecnie, jak w każdym pokoleniu, młodzi muzycy poszukują nowych środków wyrazu.

 

Zabytki wpisane do międzynarodowych rejestrów

Persepolis

Założone przez Dariusza I w 518 r. p.n.e., Persepolis było stolicą imperium Achemenidów. Zostało wzniesione na rozległym w połowie sztucznym i w połowie naturalnym tarasie, gdzie król królów stworzył imponujący kompleks pałacowy inspirowany wzorami mezopotamskimi.

Czogha Zanbil

Ruiny świętego miasta królestwa Elamu otoczone trzema koncentrycznie usytuowanymi murami znajdują się w Czogha Zanbil. Założone około 1250 r. p.n.e., miasto było nadal nieukończone w chwili gdy zostało najechane przez Asurbanipala.

Meidan Emam

Miejsce to, wzniesione przez Szacha Abbasa I Wielkiego na początku XVII wieku, zamknięte ze wszystkich stron monumentalnymi obiektami, połączonymi serią dwukondygnacyjnych arkad, jest znane z Meczetu Królewskiego, Meczetu Szejka Lotfollaha, okazałego Portyku Kejsarije oraz piętnastowiecznego pałacu z epoki Timurydów.

Tachte-e Solejman

Stanowisko archeologiczne Tacht-e Solejman w północno-zachodnim Iraniejest położone w dolinie w regionie gór pochodzenia wulkanicznego. Stanowisko obejmuje główne sankturaim zoroastryjskie, częściowo przebudowane w okresie Ilchanidów (Mongołów) w XIII wieku, oraz świątynię z epoki Sasanidów.

Bam wraz z Parkiem Kulturowo-Krajobrazowym

Bam jest położony w otoczeniu pustynnym na południowej krawędzi wysokiego płaskowyżu należącego do Wyżyny Irańskiej. Początki Bam sięgają okresu Achemenidów (VI-IV w. p.n.e.)

Pasargady

Pasargady były pierwszą stolicą dynastyczną Imperium Achemenidów, założoną przez Cyrusa II Wielkiego w VI w. p.n.e. w Parsie, ojczyźnie Persów. Tutejsze pałace, ogrody i mauzoleum Cyrusa są wyjątkowe.

Soltanije

Mauzoleum króla Oldżajtu zostało wzniesione w latach 1302-1312 w mieście Soltanije, stolicy dynastii Ilchanidów, założonej przez Mongołów. Jest połozone w prowincji Zandżan.

Bisotun (Behistun)

Bisotun leży wzdłuż starożytnego szlaku łączącego Wyżynę Irańską z Mezopotamią i posiada pozostałości od czasów prehistorycznych po epoki Medów, Achemenidów, Sasanidów i Ilchanidów.

Ormiańskie zespoły monastyczne w Iranie

Ormiańskiej zespoły monastyczne w Iranie w północno-wschodniej części kraju składają się z trzech zespołów klasztornych chrześcijaństwa obrządku ormiańskiego: św. Tadeusza, św. Stefana i Kaplicy Dzordzor.

 

 

Start |  Galeria zdjęć | Mapa strony | aktualności | Informacje kontaktowe | Skontaktuj się z nami | poszukiwanie